Het bos dat er niet hoort te zijn

Je fietst vanaf het dorp de Postweg op, met links het wad en rechts, telkens weer, een strook bos. Dennen op een rij, naalden op de bosbodem, harsgeur bij warm weer. Bij het Bomenland gaat de weg er zelfs dwars doorheen. Het voelt als bos dat er altijd is geweest.

Dat is het niet. Geen enkele boom op Vlieland staat hier vanzelf. Ze zijn allemaal geplant, stuk voor stuk, door mensen die niet aan wandelaars dachten maar aan overleven.

Een eiland dat op drift raakte

Ga tweehonderd jaar terug en Vlieland is kaal. Geen bos, nauwelijks struiken — zand, duin en gras. Eeuwenlang hadden eilanders het duingebied uitgeput: helm gemaaid, vee laten grazen, plaggen gestoken, hout gehaald waar het te halen viel. Wat overbleef was een duinlandschap zonder houvast.

Zand dat niet vastgehouden wordt, gaat lopen. Aan het begin van de negentiende eeuw stoof Vlieland zo hevig dat het eiland zichzelf begroef. Duinen verplaatsten zich, valleien liepen vol, en het zand kwam richting het enige dorp dat nog over was. West-Vlieland was al in 1736 door de zee opgeslokt. Oost-Vlieland dreigde onder het zand te verdwijnen.

Dat is de context waarin het bos ontstaat. Niet als versiering, niet als landschapsverbetering. Als noodmaatregel.

Eerst de helm, toen de bomen

Rond 1870 begon Rijkswaterstaat met het beteugelen van de verstuivingen: helm aanplanten, rietschermen zetten, het zand dwingen te blijven liggen. Dat werkte langzaam. Rond 1900 waren de duinvalleien weer grotendeels begroeid, en tegen 1910 lagen ook de droge duinen vast.

Pas daarna kon er bos komen — want een boom wortelt niet in stuivend zand.

Het oudste stukje staat bij de gerestaureerde eendenkooi en dateert uit 1898: oude elzen, een ander soort bos dan de rest. Tussen 1903 en 1906 werd het Bomenland aangelegd, het complex dat het verst van het dorp ligt, met dennen en sparren. Daarna volgden de andere bossen, en vooral: veel bos rond het dorp zelf. Dat is geen toeval. Het dorp moest afgeschermd.

Het meeste van wat je nu ziet is tussen 1910 en 1940 geplant, en grotendeels van één soort: de Oostenrijkse den. Die keuze was praktisch. Deze den verdraagt zout, wind en arme zandgrond, en dat is ongeveer alles wat Vlieland te bieden had. In 1899 was Staatsbosbeheer opgericht, precies voor dit soort werk — stuifzand vastleggen met dennenbos, in heel Nederland. Op Vlieland nam de dienst het werk van Rijkswaterstaat over.

Reken even mee: van de circa 3.600 tot 4.000 hectare land die het eiland telt, is nu zo'n 280 hectare bos. Dat lijkt weinig, maar het is genoeg om Vlieland het bosrijkste Waddeneiland te maken.

De rekening van de den

Een monocultuur van naaldbomen op een duineiland is een ingreep, en ingrepen hebben gevolgen.

Naaldbomen onttrekken veel vocht aan de bodem. Op een eiland waar de zoetwatervoorraad een lens is die op zout water drijft, is dat geen detail. Duinvalleien die vochtig hoorden te zijn, werden droger. Planten die het van dat vocht moesten hebben, verdwenen. Het bos dat het zand redde, kostte het duin een deel van zijn rijkdom.

Daar komt bij dat de sparren van de eerste aanplant inmiddels aan het eind van hun omloop zijn — ze zijn simpelweg oud.

Staatsbosbeheer vormt het bos daarom om: naaldhout maakt geleidelijk plaats voor loofbomen. Het Bomenland, het oudste complex, is daardoor inmiddels een mengsel van naald- en loofbos. Op andere plekken staat spontane opslag, bos dat vanzelf is ontstaan omdat de omstandigheden er nu naar zijn.

Dat is de tweede ingreep, en die is minstens zo interessant als de eerste. Het eerste bos werd geplant om het eiland te beschermen tegen zichzelf. Het tweede wordt geplant om het duin terug te geven wat het eerste bos heeft weggenomen.

Waar je het ziet

De Postweg is de beste dwarsdoorsnede van het hele verhaal. Links het wad, rechts de ene na de andere aangeplante strook. Zo zie je meteen waar het bos zat te doen waarvoor het geplant is: als scherm tussen de open zeezijde en het achterliggende duin.

Het Bomenland is het oudste en verste complex, en het enige waar de Postweg dwars doorheen loopt. Er ligt een gemarkeerde wandelroute van Staatsbosbeheer. Hier zie je de omvorming het duidelijkst: oude dennen naast jong loofhout.

Rond het dorp staat het bos met de duidelijkste functie. Dit stond er om Oost-Vlieland te beschermen, en het staat er nog steeds. En bij de eendenkooi vind je de elzen uit 1898, het oudste stukje van allemaal.

Het bos is bij elk weer de moeite waard, en bij mist misschien wel het meest. Maar als je er de volgende keer doorheen fietst, bedenk dan dit: honderd jaar geleden stond hier niets, en zonder deze bomen was het dorp waar je vanmorgen je brood kocht misschien allang onder het zand verdwenen.