De Vlielander die Australië in kaart bracht

Aan de haven staat een man met een verrekijker onder zijn arm, alsof hij net van boord is gestapt. Willem de Vlamingh, geboren op Vlieland in 1640, vertrokken naar de andere kant van de wereld, en teruggekeerd in brons in het jaar 2000.

Hij groeide op aan de Dorpsstraat in een tijd dat het Vlie een van de drukste vaarwegen van Europa was. Vanuit dit water vertrokken vloten naar de Oostzee, naar Groenland, naar Indië. De Vlamingh trouwde in 1668 in de kerk op het eiland met Willempie Cornelis en vertrok daarna naar Amsterdam. Hij voer op de walvisvaart, tot in de wateren bij Spitsbergen. Pas op zijn achtenveertigste, in 1688, trad hij in dienst van de VOC.

Een opdracht naar het onbekende

Acht jaar later kreeg hij de opdracht die zijn naam zou dragen. Het schip Ridderschap van Holland was twee jaar eerder spoorloos verdwenen op weg naar Batavia, mogelijk gestrand op de onbekende westkust van Nieuw-Holland. De Vlamingh moest gaan zoeken.

Op 3 mei 1696 verliet hij Nederland met drie schepen: het fregat Geelvinck met 134 koppen, de hoeker Nijptangh met vijftig, en de galjoot 't Weseltje met veertien — bijna tweehonderd man in totaal. Na de Kaap de Goede Hoop koersten ze oostwaarts. Op 29 december 1696 kwamen ze aan bij een eiland voor de Australische kust dat wemelde van kleine buideldieren. De bemanning had zoiets nog nooit gezien en hield ze voor ratten ter grootte van katten. De Vlamingh noemde het eiland Rottenest. Het heet nog steeds Rottnest, en de dieren blijken quokka's.

Op het vasteland voeren ze een rivier op waar zwarte zwanen zwommen. Zwarte zwanen bestonden niet, in de Europese verbeelding — het was het spreekwoord voor het onmogelijke. Ze vingen er een paar om mee te nemen naar Batavia. De rivier heet nu Swan River, en aan de oever ligt Perth.

Een kust die niemand had getekend

Daarna volgden ze negenendertig dagen lang de kust naar het noorden en brachten hem nauwkeurig in kaart. De Vlamingh schreef dat het land er vanaf zee uitzag als thuis: laag en duinig. Maar dor, noteerde hij erbij, en niet geschikt om te bewonen. 's Nachts zagen ze vuren branden op het strand. Contact met de mensen die ze aanstaken kregen ze niet.

Op 30 januari 1697 landden ze op Dirk Hartog Eiland en vonden daar een tinnen bord, in 1616 achtergelaten door Dirk Hartog en tachtig jaar lang blijven liggen. De Vlamingh nam het mee en liet een eigen bord achter met zijn schepen en bemanning erop. Dat gebaar — het bewaren van andermans spoor en het toevoegen van je eigen — is misschien het beste wat hij ooit gedaan heeft.

Van de Ridderschap van Holland vonden ze niets.

Een teleurstellende thuiskomst

In maart 1697 kwam de vloot aan in Batavia. De VOC-bestuurders keken naar de opbrengst: een oud tinnen bord, een doos schelpen, een pot olie geperst uit welriekend hout, en elf schilderijtjes van boordkunstenaar Victor Victorsz. Ze waren diep teleurgesteld. Er was geen winst, geen schip teruggevonden, geen handel.

Wat ze in handen hadden was de eerste grondige kartering van de West-Australische kust. Dat rapport kwam later bij de Engelsen terecht, die het land geschikt achtten om veroordeelden heen te sturen.

En De Vlamingh zelf? Na Batavia houdt het spoor op. De zesenvijftigjarige commandeur verdwijnt uit de archieven. Er is geen graf, geen sterfdatum, geen laatste vermelding. Twee onderzoekers — Jan Houter van Vlieland en Kitty Nooy uit Amsterdam — hebben jarenlang archieven in Nederland, Denemarken, Zuid-Afrika en Indonesië doorgespit om die datum te vinden.

Hij wordt vaak de ontdekker van Australië genoemd. Dat klopt niet: Hartog was er eerder, en de mensen wier vuren hij zag al tienduizenden jaren. Wat hij wél deed was een kust tekenen die tot dan toe een vermoeden was.

Het standbeeld staat er sinds 2000, gemaakt door Christine Chiffrun. Het is het eerste wat je ziet als je van de boot komt.