Hoe Vlieland zijn westelijke dorp verloor — het verhaal van 1736

Een tweede dorp, op de westpunt

West-Vlieland, in oude stukken Westeynde genoemd, lag op het westelijke uiteinde van het eiland. Het was niet het kleine broertje van Oost-Vlieland — het was het hoofddorp. In een belastingkohier uit 1395 staat de plaats al vermeld, met een kerk en een pastoor die de pastorie huurde van diezelfde kerk.

Rond 1600 woonden er meer dan duizend mensen. Loodsen en kapiteins uit de walvisvaart hadden er hun huis. Er was een molen, een spinhuis, een armenhuis, een eigen vissersvloot en een eigen brouwerij. De toren van het raadhuis diende als baken voor de schepen die het Vlie in kwamen. In 1590 kreeg het dorp van Johan van Oldenbarnevelt een eigen wapen, met een boom erop — op een eiland waar toen nauwelijks bomen stonden.

Waarom het misging

De ondergang begon waarschijnlijk niet op Vlieland zelf, maar op Texel. Toen daar in 1630 een stuifdijk werd aangelegd tussen Texel en Eierland, veranderde het patroon van de geulen op de zeebodem. De stroming langs de westpunt van Vlieland werd sterker. Wat de zee daarna deed, deed ze langzaam: elk jaar een stuk strand, elk decennium een rij huizen.

Er is tegen gevochten. Er zijn dijkjes gelegd, huizen afgebroken en verderop weer opgebouwd, bezittingen verhuisd. Het hielp niet. De zee had geen haast en het dorp had geen antwoord.

Het einde

In 1736 stonden er nog twee huizen. Daarmee wordt dat jaartal meestal aangehouden als het einde van West-Vlieland, al was er toen feitelijk al niets meer over van een gemeenschap. De bewoners waren vertrokken naar Oost-Vlieland en naar Texel.

Wat er van het dorp overbleef, kwam onder water te liggen. In 1857 stond er op die plek naar schatting vijftien vadem water — zo'n zevenentwintig meter. Vissers haalden er nog geregeld bouwstenen boven in hun netten. Op de huidige kaart is de zeediepte daar rond de tien meter.

Wat je er nu van ziet

Niets. Dat is precies het ongemakkelijke aan dit verhaal: het dorp dat het belangrijkste van het eiland was, heeft geen ruïne, geen grafheuvel, geen bordje. Alleen een gevelsteen met het oude wapen en een naam die op oude kaarten nog te vinden is.

Wie tegenwoordig over de Vliehors loopt, loopt niet over West-Vlieland — dat lag verder westelijk, in wat nu open water is. Het eiland is sindsdien meegeschoven. Vlieland heeft geen vaste plaats; het heeft alleen een naam die op dezelfde plek is blijven staan.