De taal die met één vrouw verdween

Op de meeste Waddeneilanden hoor je nog een eigen taal. Op Terschelling wordt Aasters en Westers gesproken, op Ameland het Amelands, op Schiermonnikoog het Schiermonnikoogs. Op Vlieland hoor je Nederlands.

Dat is geen toeval en het is ook niet altijd zo geweest. Er was een Vlielands, en het verdween binnen twee generaties.

Geen Fries, maar Noord-Hollands

Het eerste dat mensen verrast: het Vlielands was geen Fries dialect. Het leunde naar het noorden van Noord-Holland, en dan vooral naar het Tessels. Wie dat vreemd vindt voor een Fries waddeneiland, vergeet iets. Vlieland hoorde tot 1942 helemaal niet bij Friesland — het viel onder de provincie Noord-Holland. In het tweede oorlogsjaar werden Vlieland en Terschelling door de bezetter bij Friesland gevoegd, en na de bevrijding is dat nooit teruggedraaid.

De taal wist dus wat de kaart nog niet wist. Vlieland keek van oudsher naar het zuidwesten, naar Texel en de Zuiderzee, niet naar de Friese kust. Het Vlie was de verbinding, en het Vlie liep richting Amsterdam.

Wat we niet weten

Wat het Vlielands precies was, weten we maar half. Het is nooit goed beschreven. Er zijn woordenlijsten, wat opgetekende zinnen, herinneringen van eilanders — maar geen grammatica, geen woordenboek, geen geluidsarchief van betekenis. Taalkundigen die er iets over willen zeggen, moeten het doen met fragmenten.

De laatste spreekster was Petronella de Boer-Zeylemaker. Zij overleed in 1993, 107 jaar oud. Met haar verdween de laatste levende kennis van een taal die eeuwen op dit eiland is gesproken.

Waarom Vlieland zijn taal verloor en Terschelling niet, is een vraag zonder eenduidig antwoord. Het eiland was klein — rond 1900 woonden er zo'n zevenhonderd mensen. Er kwamen onderwijzers, badgasten en ambtenaren van het vasteland. Er vertrokken jonge mensen naar de wal. In een gemeenschap van die omvang hoeft er niet veel te gebeuren voordat een taal geen kritische massa meer heeft.

Wat er over is

Wat er over is, zit in namen. In de duinen, op het strand, in de veldnamen die eilanders nog gebruiken en die op geen enkele kaart staan. Wie goed luistert naar hoe Vlielanders over hun eiland praten, hoort woorden die nergens anders voorkomen.

Het is een stille manier om iets te verliezen. Geen ramp, geen datum, geen monument. Alleen een vrouw van 107 die overlijdt, en een taal die daarmee ophoudt te bestaan.